Mae’r wythnosau diwethaf wedi bod yn anodd wrth inni ddod i delerau â’r ffaith na fyddem yn gweld unrhyw gywion yn deor ar nyth Glaslyn am y tro cyntaf mewn 22 tymor bridio. Tan eleni dim ond dwy ymgais nythu aflwyddiannus fu erioed, yn 2004 pan gwympodd y nyth gwreiddiol, a adeiladwyd gan y Gweilch, yn ystod storm gan ladd y ddau gyw ifanc. Yna’n 2021 pan fu farw’r tri chyw oedd newydd ddeor ar ôl i Aran gael ei anafu yn ystod storm anarferol a olygodd nad oedd yn gallu darparu pysgod. Byddwn yn dychwelyd at y pwnc penodol hwnnw yn ddiweddarach yn y blog.
Er i ni weld paru rhwng Teifi ac Elen, nid oeddent mor aml ag yr oeddem yn ei ddisgwyl a gwrthododd Elen fwy o ymdrechion paru nag a dderbyniodd. Erbyn canol mis Mai roedd y pâr yn treulio’r rhan fwyaf o’u hamser mewn coed tua hanner milltir o’r nyth ac yn agosach at y Ganolfan Ymwelwyr, a gwelsom ymdrechion claear i adeiladu ‘nyth rhwystredigaeth’ mewn coeden gwbl anaddas. Nid yw’n anghyffredin i Weilch y Pysgod geisio adeiladu ‘nyth rhwystredigaeth’ mewn ymateb i’w methiant i fridio. Mae’r nythod hyn fel arfer o adeiladwaith gwael ac yn gyffredinol nid yw adar yn defnyddio’r nyth hwn ar gyfer bridio yn y blynyddoedd i ddod. Nid ydym wedi’u gweld yn defnyddio’r coed yma ers dros bythefnos bellach ac maent wedi bod yn treulio mwy o amser o amgylch nyth Glaslyn yn ei amddiffyn rhag adar eraill.
Nid oes llawer o weithgarwch gan Weilch diarth wedi bod yn ddiweddar. Ar y rhan fwyaf o’r achlysuron yr ydym wedi gweld tresmaswr ym Mhont Croesor, rydym wedi bod yn eithaf siŵr mai Elen, Teifi neu Aran oedd yn ymweld â’r nyth. Ar o leiaf dri achlysur, credwn fod Aran wedi gwneud hediadau dros diriogaeth nyth Glaslyn. Yn ystod un o’r achlysuron hyn, cylchodd y Gwalch am ddeng munud cyn anelu at yr ardal lle gwyddom fod Aran wedi’i leoli ar hyn o bryd. Cadarnhawyd nad oedd Aran yn bresennol yn y safle hwn ar y pryd. Roeddem yn synnu nad heriodd Teifi’r tresmaswr, ac fe hedfanodd i ffwrdd ar ôl pedair munud, gan adael Elen i amddiffyn y nyth ar ei phen ei hun. Gwelsom ymddygiad tebyg yn ystod dau ddigwyddiad arall, ac roedd yn ymddangos yn rhyfedd nad oedd Teifi yn gwneud ymdrech i fynd ôl yr aderyn hwn, o ystyried ei fod wedi erlid Gweilch eraill i ffwrdd ar achlysuron gwahanol.
Ymddangosodd Gwalch â modrwy las wrth nyth Glaslyn ar Fehefin 3 yn ystod gwyntoedd cryfion. Yn rhwystredig i ni, nid oedd modd darllen rhif y fodrwy oherwydd symudiad cyson y dail oedd yn rhwystro’r camera rhag ffocysu. Roedd Teifi newydd gyrraedd y nyth gyda physgodyn pan ymddangosodd y dieithryn ac ni heriodd pan laniodd ar y glwyd dderw wrth ymyl Elen. Roedd y Gwalch gwrywaidd hwn yn ymddwyn fel pe bai’n perthyn yno, cymaint felly nes i Elen ymddangos yn eithaf cyfforddus yn ei gwmni. Eisteddon nhw ochr yn ochr â’i gilydd ar y glwyd dderw am ddeng munud cyn i Teifi adael y nyth yn gwneud galwadau arddangos. Roedd marciau pen a brest y Gwalch yn edrych yn hynod debyg i rai Glas 499 pan wnaeth ei ymddangosiad cyntaf ar nyth Dyfi ar Fai 20. Mae ganddo frest dywyll eithaf nodedig am wryw, (mae’n debyg ei fod wedi’i etifeddu gan ei fam Mrs G) ac mae gan ei ben batrwm tiwlip ar y brig, yn debyg i batrwm Aran. Mae Glas 499 o dymor 2022 a’r cyw ieuengaf o nythaid olaf Mrs G ac Aran gyda’i gilydd. Dim ond y fodrwy BTO oedd yn bosib i ni ei gweld ac roedd y digidau’n rhy aneglur i’w darllen yn sicr. Ni fyddai’n troi o gwmpas i ni weld y fodrwy Darfig lliw glas!
Gwelwyd Glas 499 ar nyth Dyfi am yr eildro ar Fai 27 ac roedd yn bresennol ar Ynys Môn ar Fehefin 1, felly roedd yn hysbys ei fod yn yr ardal tua’r adeg yr oeddem yn tybio ei fod yn y dyffryn. Yn anffodus, ni fyddwn byth yn sicr os mai 499 oedd wedi dychwelyd i’w gartref enedigol.
Yn olaf, dychwelwn at y pwnc lle dechreuodd y blog hwn, sef Aran. Roeddem yn synnu’n fawr na wnaeth Aran ymgais arall i adennill nyth Glaslyn oddi wrth Teifi. Mae Aran yn aderyn penderfynol ac nid yw erioed wedi bod yn Walch i ildio mewn anghydfod tiriogaethol. Achosodd broblemau pan geisiodd amddiffyn tiriogaethau nyth Glaslyn a Phont Croesor pan oedd 5F yn bresennol ar nyth Pont Croesor rhwng 2016 a 2019. Yn ystod yr amser hwn gwelsom ef mewn gwrthdaro â gwrywod amrywiol.
Pan welodd Kath Keir ef gyntaf ger ei chartref a rhannu lluniau ohono yno, derbyniodd un llun sylw yn cwestiynu a oedd ei adain yn llipa. Ni allem fod yn sicr ac nid oeddem am boeni pobl yn ddiangen, ond roeddem yn teimlo ei fod yn hongian yn is nag arfer yn y llun hwnnw. Fe’i tynnwyd y diwrnod ar ôl i’r gwirfoddolwr Gail Edgley arsylwi tri Gwalch y Pysgod mewn brwydr tuag at y Ddwyryd ac rydym yn gwybod bod Teifi ac Aeron ill dau yn bresennol ar nythod Glaslyn a Phont Croesor yn ystod y cyfnod hwnnw.
Er bod Aran wedi gwella’n llwyr o’i anaf i’w adenydd erbyn diwedd tymor bridio 2021, mae’r bwlch bach ar ddiwedd ei adain dde yn amlwg ac mae gan ddiwedd ei adain duedd fach i ostwng i ryw raddau pan fydd yn eistedd. Fodd bynnag, mae wedi gwneud wyth mudiad llwyddiannus ac wedi darparu ar gyfer tair nythaid lwyddiannus ers y digwyddiad yn 2021, sy’n golygu na all fod yn effeithio’n fawr ar ei alluoedd.
Mae’n amlwg bod Aran yn pysgota heb unrhyw broblemau, daliodd bedwar pysgodyn ar y diwrnod y gwnaeth Kath ei adnabod gyntaf, oedd yn awgrymu bod angen wedi bod arno i fwydo a chael rhywfaint o orffwys haeddiannol. Rydym yn amau bod y brwydrau cyson gyda gwahanol Weilch, gan gynnwys Teifi, yn syth ar ôl ei fudiad hir wedi gwaethygu’r gwendid yn ei adain. Mae’n debyg nad oedd gan Aran ddewis ond gorffwys os oedd am oroesi i frwydro diwrnod arall. Gwnaeth Gail ei fideo ychydig wythnosau yn ôl a nodwyd gennym fod ei adenydd yn fflapio’n anarferol, yn debyg i sut yr oedd yn edrych yn 2021 ychydig wythnosau ar ôl iddo gael ei anafu. Roedd ei batrwm hedfan gwahanol yn ei wneud yn adnabyddadwy o blith Gweilch y pysgod eraill.
Yr wythnos diwethaf, fe wnaethon ni arsylwi Aran uwchben Pont Croesor eto a sylwi bod blaen ei adain yn codi ychydig yn ystod ei hedfan. Gwnaeth Gail fideo o’i ymweliad yn ystod ei shifft gwirfoddoli yn y guddfan, ac ar achlysur arall yn ddiweddarach yn yr wythnos tynnodd ymwelydd lun o’i adain isaf wrth iddo basio uwchben gan ddangos y bwlch amlwg. Rydym yn ei weld yn fwy rheolaidd i lawr yn y dyffryn, sy’n dangos bod y gorffwys wedi cynorthwyo ei adferiad. Adferodd Aran yn llwyr yn 2021 a gall wella eto. Mae’n annhebygol y bydd yn herio am nyth Glaslyn eto mor hwyr yn y tymor gan y bydd yn gwybod bod y cyfle i fridio wedi mynd, ond ni fyddem yn synnu o gwbl pe bai’n ymddangos eto ar nyth Glaslyn yn 2025, a phwy a ŵyr beth a ddaw yn 2026!
Diolch i Gail Edgley a Tony Pope am ganiatáu inni rannu eu delweddau yn y blog hwn.