Proffiliau Gweilch Glaslyn

Mrs G

Yn 2004 cafwyd tystiolaeth am y tro cyntaf bod Mrs G yn magu ar nyth Glaslyn. Hefyd mae’n bosib mai arddangos iddi hi oedd y ceiliog a welwyd yn 2003. Ganol haf oedd hi, sef yr union amser y disgwylir gweld gwalch dwy neu dair mlwydd oed yn chwilio am gymar.

Faint ydy ei hoed hi?

Gan nad ydy hi wedi’i modrwyo, dydyn ni ddim yn gwybod ei hunion oed na’i hanes blaenorol, ond mae yna un neu ddau o gliwiau a all awgrymu ei hoedran bosib. Mae’n hysbys mai ym mis Ebrill y tuedda’r gweilch tair mlwydd oed  gyrraedd, tra bo’r adar dyflwydd yn dueddol o gyrraedd yn hwyr ym mis Mai ymlaen. Gwyddom yr union ddyddiad y  bu farw’r cywion yn 2004, a gallwn amcangyfrif eu hoedran yn fras o’u plu. O weithio nôl trwy’r dyddiadau, gallwn ddyfalu bod Mrs G wedi cyrraedd tua’r 20fed o Ebrill y flwyddyn honno. Felly, aderyn tair mlwydd oed ydy hi. Hefyd, gwyddom i sicrwydd ei bod hi wedi cyrraedd ar yr 22ain o Ebrill yn 2005, oedd eto’n cefnogi’r farn mai iâr ifanc oedd hi. Yn ychwanegol, tuedda iâr ifanc i gael nythaid bychan; dim ond dau gyw gafwyd yn 2004 a hefyd dim ond dau gyw a anwyd yn 2005, er bod tri ŵy wedi’u dodwy. O ganlyniad, gallwn ddyfalu bod Mrs G mwya’r tebyg, wedi’i geni yn 2000 neu 2001.  Felly, mae hi’n un ai 16 neu 17 mlwydd oed rwan.

Faint o wyau mae hi wedi’u dodwy? – O leiaf 42 hyd yn hyn; wnawn ni byth wybod faint wnaeth hi ddodwy yn 2004, ond gwyddom bod o leiaf dau ŵy yn y nyth.

Nifer o gywion a gynhyrchwyd
34 wedi’u geni
30 wedi mynd dros y nyth

Ar wahân i’r ddau gyw a laddwyd yn y storm yn 2004, mi gollwyd cyw yn 2006 hefyd (yr hynaf, toc cyn hedfan o’r nyth) ac yn 2007 (y cyw canol a oedd yn 16 niwrnod oed – ychydig ddyddiau ynghynt mi gafodd ei daro ar draws y nyth gan hyrddyn bywiog, efallai bod cysylltiad)

 11 (98)

Ganwyd Melyngoch (Ochre) 11 mewn nyth ger Aviemore yn 1998, cyn cael ei symud i Rutland yn y mis Gorffennaf fel rhan o brosiect trawsleoli gweilch y pysgod. Yn Rutland, fo oedd y cyw ifanc trechaf, yn gyson yn dwyn pysgod gan adar eraill yn y gorlan. Yn annisgwyl, pan gafodd ei ryddhau  ar y 7fed o Awst, mi gymerodd o dros awr i adael y gorlan. Er syndod, o ystyried ei hanes wedi hynny, mi dreuliodd rhai wythnosau yng nghyffiniau’r argae. Cyn belled ag y gwyddom, ni ddychwelodd i  Rutland fel oedolyn.

Ganol haf 2003, roedd adarwyr lleol ym Mhorthmadog yn grediniol eu bod wedi gweld ceiliog yn arddangos a chredant bod ail walch o gwmpas hefyd. Roedd yn rhy hwyr yn y tymor i fagu cywion, ond roedd gobaith mai chwilio am gymar oedd y ddau. Yn 2004, darganfuwyd bod 11 (98) yn magu ar nyth Glaslyn gyda Mrs G, serch i’r pâr golli eu dau gyw pan lithrodd y nyth mewn storm anhymorol. Mae’n debygol iawn mai 11 (98) oedd y ceiliog a welwyd yn arddangos i’r iâr honno yn 2003.

Gwisgai fodrwy Darfig melyngoch plastig gyda’r rhif 11 arni hi tan 2007, pan ddrysodd pawb gan iddo ddychwelodd i’r Glaslyn hebddi. O’r hyn a welwyd, doedd o ddim yn hoff o leden fwd ac ni wnaeth erioed dod â’r un yn nôl i’r nyth. Ei hoff bysgod oedd hyrddyn a brithyll ac fe’i welwyd yn aml yn pysgota ym Mwll McAlpine ar hyd Cob Porthmadog. Roedd yn walch nodedig iawn ac roedd yn llonni’r galon ei weld yn pysgota o’r Cob.

Fe’i welwyd am y tro olaf ar 4ydd o Fedi, 2014 pan oedd yn 16 oed.

Blynyddoedd Bridio – 2004 i 2014

Nifer o gywion a gynhyrchwyd
30 wedi’u geni
26 wedi mynd dros y nyth

Aran

Ar 30ain o Ebrill, 2015 mi gyrhaeddodd ceiliog ifanc di-fodrwy y Glaslyn. Fe’i enwyd oherwydd pan gyrhaeddodd i ddechrau roedd o’n hedfan i gyffiniau Nantmor ac o’r Ganolfan Ymwelwyr edrychai fel petai o’n hedfan tuag at Yr Aran, copa i’r dde o’r Wyddfa. Roedd hefyd yn enw rhwydd i siaradwyr di-Gymraeg ei ynghanu.

Mi gyrhaeddodd Aran yn ystod y cyfnod hwnnw pan y disgwylir gweld gwalch dwy neu dair mlwydd oed yn chwilio am gymar. Awgryma ei ymddygiad yn ystod ei flwyddyn magu cyntaf nad oedd yn geiliog profiadol a doedd ei blu ddim yr hyn a ddisgwylid gan geiliog mwy aeddfed. Roedd o’n paru yn llai rheolaidd na’r hyn a welwyd gan yr hen bâr ac fe ymddangosai braidd yn ansicr ynglyn â sut i ymddwyn gyda’r cywion pan oedd ar ei ben ei hun gyda nhw. Er enghraifft, pan oedd y cywion tua pythefnos oed a Mrs G yn absennol o’r nyth am ychydig oriau ar drywydd gwalch estron, ni wnaeth Aran unrhyw ymdrech i’w bwydo ei hun er eu bod yn galw am y pysgodyn oedd o wedi’i ddod i’r nyth. Serch hynny, mae o wedi dangos ei fod yn ddarparwr pysgod gwych, gan ddod ag amrywiaeth eang iawn o rhywogaethau, megis cornbig, lleden fwd a draenog y môr, ynghyd â brithyll a hyrddyn yn ôl i’r nyth. Profodd ei hun yn fwy profiadol wrth baru yn ystod ei ail flwyddyn magu, gan ein bod hefyd wedi’i weld yn paru gyda iâr arall, Glas 5F. Ym mis Mehefin 2016, mi ddangosodd ei fod yn fwy hyderus gyda’r cywion, gan iddo eu bwydo ei hun am y tro cyntaf.

Nifer o gywion a gynhyrchwyd
4 wedi’u geni
4 wedi mynd dros y nyth

Glas 5F

Gwalch a anwyd yn nyth Safle K Rutland yn 2012 ydy hi. Ei mam ydy Gwyn 30 (ganwyd yn nyth Safle B Rutland yn 2005) sydd wedi’i thagio â lloeren, a’i thad oedd y ceiliog Coch 08 a drawsleolwyd i Rutland yn 2001.

Ym mis Rhagfyr 2013, tynnodd Chris Wood lun o Glas 5F yng Nghors Tanji yn y Gambia. Roedd hi’n 18 mis oed; ni fyddai hi wedi bod nôl i Wledydd Prydain o gwbl bryd hynny. Ym mis Rhagfyr 2014, dychwelodd Chris i Gors Tanji a gwelodd 5F am yr eildro wedi ymgartrefu yno am y gaeaf. Ni welwyd hi nôl yng Ngwledydd Prydain yn ystod yr haf hwnnw, ond mae’n debyg ei bod wedi teithio nôl i’r gogledd yn aderyn dyflwydd. Ar y 9fed o Ebrill 2015, cafwyd cip o Glas 5F ar gamera eto, ond y tro hwn fel roedd hi’n glanio ar glwydfan nyth Glaslyn; dyma’r olwg gyntaf ohoni hi fel oedolyn yng Ngwledydd Prydain. Mi arhosodd yn ardal y Glaslyn yn ystod yr haf hwnnw gan ymyrryd â nyth Glaslyn nifer o weithiau. Ganol mis Hydref, cawsom newyddion gan Fansu Bojang a Chris Wood bod 5F wedi dychwelyd i’w chynefin gaeaf ar Gors Tanji.

Ar y 29ain o Fawrth 2016, mi laniodd Glas 5F ar glwydfan nyth Glaslyn unwaith eto. Deuddydd yn ddiweddarach mi gafodd sgarmes gyda’i chyfnither Glas 24 ar y nyth yng Nghors Dyfi. Ar y pryd, nid oedd Glesni, cyfnither arall, a iâr preswyl Dyfi wedi dychwelyd. Cyn bo hir, roedd 5F nôl ar ei hoff lwyfan nythu yn ardal y Glaslyn. Gwelwyd Aran yn paru â hi sawl gwaith ac am gyfnod edrychai fel petai hi’n gori ar wyau. Fodd bynnag, methiant fu’r nyth a cyn bo hir mi ail gydiodd 5F ymyrryd yn rheolaidd â nyth Glaslyn.

Yn ystod hydref/gaeaf 2016, roedd 5F wedi ymgartrefu unwaith eto yn ei chynefin gaeaf yn y Gambia, lle bu Chris Wood yn tynnu ei llun am y bedwaredd flwyddyn yn olynol.